كوه‌هاي ايران در چهار رشته اصلی 54 درصد از مساحت كشور را پوشانده‌اند

اين كوه‌ها،ایران را به سرزمینی کوهستانی با میانگین ارتفاعی 1200متر از سطح دریا تبديل كرده‌اند

چهار رشته اصلي كوه‌هاي ايران عبارتند از: كوه‌هاي شمالي، كوه‌هاي زاگرس، كوه‌هاي مركزي و كوه‌هاي شرقي.

کوه‌های ایران نتیجه حرکت‌های کوه‌زایی پایانی دوره ترشیاری است و تشکیل آن به دو دلیل بوده است: فشار صفحه جنوب شرقی و آتشفشان.

فعالیت‌های کوه‌زایی در پایان دوره‌ ترشیاری شکل نهایی کوه‌های شمالی و زاگرس را به وجود آورده است. هم زمان با ارتفاع گرفتن کوه‌ها، دشت‌ها و چاله‌های بزرگ و کوچک نیز شکل گرفتند.

در آغاز دوره‌ کوارترنر، فعالیت آتشفشانی بیشتر شد و کوه‌های آتشفشانی ایران شکل  گرفتند.

فرسایش به وسیله آب‌های روان مهم‌ترین عامل خارجی تغییر شکل ناهمواری‌ها بوده است.

حدود 90 در صد خاک ایران در محدوده فلات ایران واقع شده و کشوری کوهستانی محسوب می‌شود. بیش از نیمی از مساحت کشور را کوه‌ها و ارتفاعات، یک چهارم را صحرا و کمتر از یک چهارم نیز اراضی قابل کشت تشکیل داده است.

کوهای شمالی از کوه‌های آرارات در ترکیه شروع شده، به ترتیب با کوه‌های علمدار، سهند، سبلان، کوه‌های طالش، کوه‌های قافلانکوه درآذربایجان رشته کوه‌های البرز در شمال استان تهران و قسمت جنوبی استان‌های گیلان و مازندران، کوه‌های آلاداغ، بینالود، هزار مسجد و قره داغ در خراسان ادامه یافته، درافغانستان  به کوه‌های هند و کش می‌پیوندد.

بلندترین نقطه این کوه‌ها قله دماوند با 5671 متر ارتفاع است که بلندترین نقطه ایران نیز محسوب می‌شود.

رشته کوه‌های غربی نیز از آرارات شروع شده و از شمال غربی به سوی جنوب شرقی امتداد داشته و کوه‌های ساری داش، چهل چشمه، پنجه علی، پرو، الوند، کوه‌های بختیاری، پیشکوه و پشتکوه، اشتران کوه و زرد کوه را در بر می‌گیرد که تقریبا تمام این سلسله کوه‌ها را در مجموع رشته کوه زاگرس می‌نامند. بلندترین نقطه این رشته، قله دینار (دنا) است که 4409 متر ارتفاع دارد.

رشته کوه‌های جنوبی ازخوزستان تا سیستان وبلوچستان امتداد یافته و به کوه‌های سیلمان در پاکستان می‌پیوندد و شامل کوه‌های سپیدار، میمند، کوه‌های بشاگرد و کوه بم پشت می‌باشد.

کوه‌های مرکزی و شرقی عمدتا شامل کوه‌های کرکس، شیرکوه، کوه‌بنان، جبال بارز، هزار، بزمان و تفتان بوده و بلندترین نقطه این کوه‌ها، کوه هزار با 4465 متر ارتفاع می‌باشد.


كوه‌ دنا


دنا بلندترین قله رشته‌کوه‌های زاگرس در باختر ایران و در باختر مرکز فلات ایران است

ارتفاع این قله ۴۴۴۸ متر است و در ۳۵ کیلومتری شمال غربی شهر یاسوج در شهر سیسخت جای گرفته‌است.

شهرستانی که این قله در آن قرار دارد نیز شهرستان دنا نام دارد .بارش سالانه در این قله از ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی‌متر است و رودهای چندی نیز از آن سرچشمه می‌گیرند.

رشته كوه دنا كه در شهرستان دنا است، با ارتفاع چهارهزار و 448 متر، 28 قله‌ شناسايي‌شده با ارتفاع بالاي چهارهزار متر دارد كه از جمله‌ آن‌ها به «فاش مستان» يا «بيژن سه» با ارتفاع چهارهزار و 435 متر، «مورگل» با ارتفاع چهارهزار و 425 متر، «قزل قله» با چهارهزار و 378 متر و «برج آسماني» يا «بيژن دو» با ارتفاع چهارهزار و 350 متر مي‌توان اشاره كرد كه به ترتيب بلندترين قله‌هاي اين رشته كوه به‌شمار مي‌آيند.

به‌عنوان كم‌ارتفاع‌ترين قله اين كوه از "گل فرهاد" با ارتفاع چهارهزار و 40 متر مي‌توان نام برد.

كوه دنا سه غار دنگزلو، نول، غار يخ و چشمه‌هاي زيادي دارد كه از جمله‌ آن‌ها به چشمه‌ ميشي، شرنيك و اسپيد به‌عنوان مهم‌ترين چشمه‌هاي آن مي‌توان اشاره كرد.


 اشتران‌ كوه‌


اشتران كوه‌، از بلندترين‌ رشته‌ كوه‌هاي‌ كوهستان‌ زاگرس است‌

اين‌ رشته‌ كوه‌ بخشى‌ از چين‌خوردگى‌ زاگرس‌ (ميانى‌) است‌ كه‌ در امتداد شمال‌ باختري‌ - جنوب‌ خاوري‌ به‌ طول‌ حدود 50 كم و عرض‌ حدود 2 تا 11 كم در فاصله دو شهرستان‌ دورود و اليگودرز از استان‌ لرستان‌ قرار گرفته‌ است‌، به‌ گونه‌اي‌ كه‌ از 10 كيلومتري‌ جنوب‌ خاور شهر دورود آغاز، و به‌ جنوب‌ روستاي‌ چقاگرگ‌  منتهى‌ مى‌شود.

بلندترين‌ قله اشتران‌ كوه‌ «سَن‌ْ بُران‌» 150 ،4متر ارتفاع‌ دارد و قله‌هاي‌ مهم‌ آن‌ از شمال‌ باختري‌ به‌ جنوب‌ خاوري‌ چال‌ ميشان‌، گل‌گل‌، گل‌گهر، سن‌ بران‌، كوله‌ لايو، ميرزايى‌، فيالسون‌، لگه‌، سراب‌ شاه‌ تخت‌، سوزنى‌ مهرجمال‌، مهرجمال‌، پياره‌ دره‌ تخت‌، پياره‌ كمندون‌، ازنادر و كوله‌جنو  است.

در ارتفاعات‌ اشتران‌ كوه‌ دره‌هايى‌ يخچالى‌ وجود دارد كه‌ در اصطلاح‌ محلى‌ به‌ آنها چال‌ مى‌گويند.

از جمله اين‌ چال‌ها مى‌توان‌ از چال‌ ميشان‌، چال‌ كبود، چال‌ بران‌، چال‌ فيالسون‌، چال‌ شاه‌تخت‌، چال‌ پيارو و چال‌ همايون‌ نام‌ برد.

رودهاي‌ كوچك‌ بسياري‌ از اين‌ قله‌ها سرچشمه‌ مى‌گيرند كه‌ مهره‌ زرين‌، ماربره‌، گهررود، دره‌ دايى‌ و دره‌ دزدان‌ از آن‌ جمله‌اند. دریاچه گهردر يكى‌ از دامنه‌هاي‌ جنوب‌ باختري‌ اشتران‌كوه‌ و در دره گهررود قرار دارد.

دامنه‌هاي‌ اشتران‌ كوه‌ از ديرباز محل‌ استقرار برخى‌ طوايف‌ بوده‌ است‌؛ خاندان‌ فضلويه‌ كه‌ از كردهاي‌ شام‌ شمرده‌ مى‌شدند، پس‌ از مهاجرت‌ از آنجا و عبور از ميافارقين‌ و آذربايجان‌، دامنه‌هاي‌ شمالى‌ اشتران‌كوه‌ را به‌ عنوان‌ محل‌ استقرار خود برگزيدند. آنان‌ بعدها به‌ اتابكان‌ لرستان‌ شهرت‌ يافتند.

مراتع‌ دامنه‌هاي‌ اشتران‌ كوه‌ مورد استفاده عشاير اين‌ ناحيه‌ است‌. اشتران‌ كوه‌ و به‌ ويژه‌ درياچه گهر داراي‌ جاذبه‌هاي‌ طبيعى‌ بسياري‌ است.‌

این رشته کوه از لحاظ گونه‌های جانوری و گیاهی جزء مناطق حفاظت شده است و در سال ۱۳۴۸ جزء محیط زیست جهانی قرار گرفت.

از گونه‌های جانوری آن می‌توان به خرس قهوه‌ای، روباه، کفتار، گراز، گرگ خاکستری، بز کوهی، قوچ و از پرندگان می‌توان به عقاب، کبک، جغد، اردک و شاهین اشاره كرد که همگی تحت حفاظت محیط زیست می‌باشند.

در اشترانکوه پسته کوهی به فراوانی یافت می‌شود و پوشش گیاهی متنوع آن اعم از گون، ریواس و استپ‌ها در شیب ملایم بعضی نقاط و گل‌های طبیعی و خودرو محل مناسبی برای جانوران ساکن در اشترانکوه‌است که در آن زاد و ولد کرده و از آنان تغذیه می‌کنند.






 قله کهار



قلل دوگانه کهار و ناز واقع در حاشیه شرقی منطقه البرز غربی و در امتداد رودخانه کرج، مرز طبیعی کوهستان طالقان و ساو جبلاغ و آسارا محسوب می‌شوند

کهار، کوه بزرگ و مرتفعی است که از سمت شمال شرق توسط گردنه سیرابشم به قلل هفت خوانی و کرچان و از سمت غرب به قلل ناز و وارکش متصل می‌گردد و از شمال به آبادی‌های گرآب و گته ده طالقان و از سمت جوب به آبادی‌های کلوان و کلها محدود می‌شود.

قلل کهار و ناز به ارتفاع 4050 و 4108 در منطقه‌ البرز غربي‌ واقع شده‌اند. اين قلل به طور طبيعي جدا کننده دره جاده چالوس و طالقان مي‌باشد.

جبهه شمالي قله کهار(کاهار) و خط الراس غربي آن کاملا مشرف به منطقه طالقان است و جبهه  شمالي خط الراس شرقي آن مشرف به گردنه عسلک و دره‌هاي آزادبر و کهنه ده مي‌باشد که در نهايت به روستاي گچسر ختم مي‌شود.

در جبهه جنوبي کهار و ناز دو جانپناه وجود دارد. جانپناه قله ناز موسوم  به سيادر در ارتفاع 2900 و جانپناه کهار در ارتفاع 3400 متري قرار گرفته است.

همچنين در مسير جنوبي قلل کرچان و کلاش ويا  جانپناهي مخروبه موسوم به کامک وجود دارد.


 علم‌کوه



علم‌کوه نام کوهی با ارتفاع قله ۴۸۵۰ متر است که در منطقه تخت سلیمان واقع شده‌است

قله علم کوه پس از قله دماونددومین قله مرتفع ایران به شمار می‌رود.

بیشتر شهرت این قله به خاطر دیواره‌ایست که در دامنه شمالی آن واقع است و دارای فنی‌ترین و سخت‌ترین مسیرهای سنگنوردی و دیواره‌نوردی در ایران است.

این دیواره در ایران، جایگاهی مانند کی۲ در جهان را داراست.

رودبارک و کلاردشت نزدیکترین شهرها به این منطقه در استان مازندران هستند. جبهه جنوبی این کوه نيز مشرف به طالقان است.

در جبهه شمالی این قله دیواره‌ای به طول ۶۵۰ متر وجود دارد که یکی از زیباترین و مشکل‌ترین دیواره‌های دنیا به شمار می‌رود.

منطقه علم کوه دارای ۴۷ قله بالای ۴۰۰۰متر است که به آلپ ایران نیز معروف است.




بی‌بی شهربانو


کوه بی‌بی شهربانو در جنوب شرقی تهران قرار دارد

در دامنه‌های کوه ری و بر فراز صخره‌ای کوهستانی، بنايی گنبدی مينايی به نام بقعه بی‌بی شهربانو واقع است.

پايين پله‌های بقعه بی‌بی شهربانو و در سمت راست غاری به چشم می‌خورد که مدخل تنگ و باريکی دارد.

داخل غار نيز برای نذر شمع روشن می‌کنند. در قسمتی از اين غار پنجره‌ای مشبک قرار دارد.

 در این کوه ساختمانی کهن به نام بقعه بی‌بی‌شهربانو وجود دارد.

آثار باقی‌مانده از بافت تاریخی ری که دیوار اصلی برج و باروی این شهر بوده در شمال روی بلندی‌های چشمه علی تا غرب کوه بی بی شهربانو، ادامه می‌یابد.

ا


كوه سبلان




سبلان با تلفط ترکی آذربایجانی ساوالان و در تالشی سفلون، نام کوهی است مرتفع در شمال غرب كشور و در استان اردبیل

کوه سبلان در شمال شرقی و در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی مشگین شهر قرار دارد.

سبلان سومین قله بلند ایران و یک کوه آتشفشانی غیر فعال است. ارتفاع قله این کوه ۴۸۱۱ متر است و در بالای قله آن دریاچه کوچکی قرار دارد.

سبلان به خاطر آبگرم‌های طبیعی دامنه کوه، طبیعت تابستانی زیبا و پیست اسکی معروف الوارس مورد توجه گردشگران است.

در جبهه غربی، قله سلطان و در کنار جانپناه سنگی به شکل عقاب قراردارد که در طول زمان به نمادسبلان تبدیل شده است.

این قطعه سنگ که به واقع اعجاز طبیعت است به شکل عقابی است که نشسته و سر را به جانب شرق چرخانده است.

این کوه در طول جغرافیایی ۴۷ درجه و ۵۰ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی ۳۸درجه و ۱۷دقیقه شمالی قرار گرفته‌است.

برای این کوه عظیم ۶۰ کیلومتر طول و ۴۵ کیلومتر پهنا تخمین می‌زنند و سطحی که به وسیله آن در آذربایجان قرارگرفته نزدیک به ۶۰۰۰ کیلومترمربع است.

سلسله کوه‌های سبلان به طور کلی سه قله معروف دارد قله بزرگ آن به سلطان و دو قله دیگر به هرم و کسری مشهورند.

امتداد سبلان شرقی - غربی است و از شرق و شمال و جنوب کوهی به نام قوشه داغ آن را به رشته کوه ارسباران متصل می‌کند.

قسمت شرقی کوه سبلان به قله آتشفشان سبلان که در ارتفاع ۴۸۱۱ متری قرار دارد منتهی می‌شود.

در قله آن دریاچه‌ای زیبا به چشم می‌خورد و تمام قلل سبلان در ایام سال پوشیده از یخ و برف‌های دائمی است.


 كوه‌ سهند


سهند نام قله‌ای در جنوب شهر تبریز دراستان آذربایجان شرقی است

ارتفاع کوه سهند از سطح دریا 3695 متر می‌باشد و مخروطی بسیار پهن و گسترده دارد که از توف‌ها و خاکسترهای فوران تشکیل گردیده و بر اثر آب‌های جاری دره‌های تنگی در آنها ایجاد شده است.

سهند در زمره کوه‌های رشته کوه‌های البرز است که در شمال مراغه و از غرب به شرق کشیده شده و بلندترین قله آن جام نام دارد كه ۳۷۱۰ متر ارتفاع دارد. سهند و جام دو قله به هم چسبیده این رشته کوه می‌باشند.

سهند در تمام سال پوشیده از برف است. دامنه‌های سهند در طول سال پوشیده از گل و ریحان و لاله واژگون است.

كوهستان سهند بعد ازسبلان  يكي از بزرگترين و مهمترين برجستگي‌هاي آذربايجان و از معروفترين كوه‌هاي آتشفشان و خاموش ايران است كه در 50 كيلومتري جنوب تبريز و 40 كيلومتري شمال مراغه قرار گرفته است.

قله منفرد و آتشفشاني خاموش سهند در ميان جلگه آذربايجان قد برافراشته است اين كوهستان آتشفشاني خاموش شبيه آرارات و البرز و سبلان بوده خط فاصل بين دو توده خروجي البرز و توده ارمنستان به وجود آمده است.

ارتفاع متوسط سهند 1400 تا 2200 متر بوده كه در آن بريدگي‌هاي سخت، دامنه‌هائي با شيب تند با تنگه‌هاي باريك و رشته كوه‌ها كشيده شده در موازات يكديگر به وجود آمده است.

در اين تنگه‌هاي كوهستاني رودخانه‌هاي پر آبي به سوي دو آبگير عمده آذربايجان يعنيدزیاچه اورمیه  و دره قزل اوزن جريان دارند.

جهت رشته كوه‌هاي سهند اكثراً شرقي - غربي است ولي در مجموع كوه‌هاي سهند به صورت شعاعي در جهت مساوي كشيده شده‌اند.

حد شرقي سهند، شهرستان هشترود تا دره قزل اوزن و حد غربي آن سواحل شرقي درياچه اروميه مي‌باشد.


 قله توچال


قله توچال و کوهستان پیرامون آن به صورت یک خط الراس شرقی- غربی در جناح جنوبی رشته کوه‌های البرز مرکزی و در شمال شهر تهران قرار دارد

این کوهستان از شمال به دره رودخانه‌های جاجرود و شهرستانک و از غرب توسط خط الراس کم ارتفاع‌تری به قلل شمالی کوه‌های کرج متصل می‌باشد.

توچال بلندترین ارتفاع شمال تهران از طریق شانه غربی خود موسوم به هومند به ارتفاع 3900 متر به گردونه 3700 متری شهرستانک و سپس به قله شاه نشین بزرگ به ارتفاع 3850 متر متصل می‌شود و از سمت شرق توسط خط الراس قوسی شکلی پس از تشکیل قلل پیازچال و لزون از طریق گردنه کوتاه لوپهنه به قلل دارآباد ارتباط می‌یابد.

قله از طریق جناح شمالی هومند به قله قزقونچال و یال‌های فرعی منطقه آهاربشم و شهرستانک منتهی می‌گردد این خط الراس شمال توچال را از طریق قله قلعه دختر و سی چال به گردنه دیزین و سپس به سایر بلندی‌های البرز مرکزی متصل می‌سازد.

از جمله جاذبه‌های فرعی کوهستان توچال باید از امامزاده ابراهیم، دیواره 150 متری مشهور بند یخچال منطقه سنگنوردی بند یخچال، آبشار دوقلو و پناهگاه‌های بزرگ شيرپلا، کلک چال و پلنگ چال نام برد.

پناهگاه توچال، در قله توچال و در ارتفاع ۳۹۶۰ متری ساخته شده‌است.قله توچال یکی از مقصدهای اصلی کوه‌نوردان تهران است.

تله‌کابین توچال در پایان خیابان ولنجک و در ۳ کیلومتری میدان تجریش در منطقه شمیرانات واقع شده‌است.

مناسب ترین زمان‌های صعود به قله ماه‌هاي اردیبهشت، خرداد، مهر و آبان است


 قله دماوند


کوه دماوند کوهی در شمال ایران است که به عنوان بلندترین کوه ایران و بلندترین آتشفشان خاورمیانه شناخته می‌شود.

این کوه در قسمت مرکزی رشته‌کوه البرز در جنوب دریای خزر و در بخش لاریجان شهرستان آمل دراستان مازندران قرار دارد و فاصله آن از تهران 66 كيلومتر است.

منابع مختلف اندازه‌های گوناگونی برای ارتفاع قلهٔ دماوند از سطح دریا ذکر کرده‌اند. به نقل از سايت ملی‌آمار، ارتفاع این قله ۵٬۶۱۰ متر است، منابع دیگر، از جمله پایگاه ملی داده‌های علوم زمین ایران و وب‌سايت رصدخانهٔ زمین ناسا، ارتفاع ۵٬۶۷۰ متر و ۵٬۶۷۱ متر را نیز برای قلهٔ این کوه ذکر کرده‌اند.

دماوند یک کوه آتشفشانی مطبق است که عمدتا در دوران چهارم زمین‌شناسی موسوم به دوران هولوسین تشکیل شده و نسبتا جوان است.

اما اين كوه یک آتشفشان خفته ‌است که امکان فعال شدن مجدد آن وجود دارد. در برخی از سال‌ها از جمله در سال ۱۳۸۶، از قله دماوند، دود و بخارهایی خارج شده‌است که برخی از شاهدان آن را گواهی بر فعال شدن این آتشفشان پنداشته‌اند.

قطر دهانه آتشفشان در حدود ۴۰۰ متر است. قسمت مرکزی دهانه، بوسیله دریاچه‌ای از یخ پوشیده شده و در حاشیه آن دودخان‌هایی وجود دارد که زمین‌های اطراف را به رنگ زرد درآورده اند.

قله 
دماوند- گوگل ارت

جدا از دهانه فعلی، شواهدی از دهانه‌های قدیمی را می‌توان دید. یکی از این دهانه‌های قدیمی در پهلوی جنوبی و در ارتفاع ۱۰۰ متر قرار دارد که در حال حاضر، محل خروج گازها و دودخان‌ها است.

درجه برودت هوا در قله دماوند، در میانه تابستان، بین ظهر تا ساعت 16در حدود 4درجه زیر صفر است.

دامنه دماوند در ارتفاع ۲۰۰۰ تا ۳۵۰۰ متری در بهار یکسره از گل‌های شقایق پوشیده می‌شود.













 

نوشته شده توسط ابراهيم فرجي پور در یکشنبه نهم اسفند 1388 ساعت 20:2 موضوع طبیعت وکوههای ایران | لينک ثابت